Lymfoedeem is een ophoping van vocht in het lichaam die ontstaat als de lymfevaten het lymfevocht niet voldoende kunnen afvoeren, bijvoorbeeld door:

  • Beschadigde of verwijderde lymfevaten
  • Slechte functie van het lymfesysteem
  • Te grote aanmaak van lymfevocht

Vaak komt het voor in armen en benen maar soms ook in andere lichaamsdelen. Lymfoedeem is een chronische aandoening die vaak niet voldoende bekend is bij hulpverleners. Hierdoor loopt u als patiënt de kans dat uw aandoening niet of te laat wordt herkend en u de juiste behandeling misloopt. ‘Chronisch’ betekent dat je er niet vanaf komt. Maar met een goede aanpak, het tijdig stellen van de juiste diagnose en een goed behandelplan, kan veel bereikt worden.

Om de zorg rondom mensen met (risico op) lymfoedeem te verbeteren is de richtlijn lymfoedeem opgesteld. In deze richtlijn vindt u veel informatie. U kunt de richtlijn vindt u hieronder.

  1. pdf Richtlijn voor patiënten 609 kB Download
  2. pdf Richtlijn voor hulpverleners 2,6 MB Download
Informatie over lymfoedeem

Lymfoedeem en voeding

Lymfoedeem ontstaat door een verstoring van de afvloed van lymfvocht. Enerzijds kan dit ontstaan door een te groot aanbod van vocht bij normale lymfbanen, anderzijds door een normale lymfproductie bij te weinig (functionerende) lymfbanen.

In alle gevallen zal een behandeling, nadat goede diagnostiek is verricht, gericht zijn op het herstel van het evenwicht tussen lymfproductie en lymfafvloed. Een van de factoren die een invloed kan hebben op dit evenwicht is het gewicht van een persoon. Door toename van gewicht en overgewicht neemt vaak de activiteit af waardoor de lymfpomp, een van de factoren voor lymfafvloed, verminderen. Daarnaast zal door veel gewicht de productie van lymfvocht juist toenemen. Daarom is het belangrijk voor patiënten met (een risico op) lymfoedeem goed op het gewicht te letten en gezonde en gebalanceerde voeding te gebruiken. Jammer genoeg bestaat er geen dieet om lymfoedeem te voorkomen of te behandelen. Een goede voedingstoestand is evenwel belangrijk voor iedereen, en daarom bevelen wij een gezonde en evenwichtige voeding aan. Gezond eten is niet altijd eenvoudig, omdat door het grote aanbod van voedingsmiddelen de keuze niet even gemakkelijk is.

Daarnaast is bij het voedingsaanbod, met name de calorieën, erg belangrijk hoe het lichamelijk activiteiten niveau van een persoon is. Sporters eten veel, ook koolhydraten, maar verbranden ook veel energie. Bij een geringe inspanning moet het voedingspatroon daarop worden aangepast.

Wat is gezonde voeding?
Naast het gebruik van gezonde voeding is uw lichaamsgewicht uiteraard van belang. Overgewicht is ongewenst omdat het uw lichaam te zwaar belast. Door lymfoedeem is uw lichaamsgewicht altijd al hoger. U kunt bijgaande tabel gebruiken om na te gaan of uw gewicht in orde is.

Overgewicht ontstaat vaak ongemerkt omdat bijvoorbeeld uw omstandigheden door het lymfoedeem zijn veranderd en uw lichaamsbeweging is verminderd. Wij zeggen dan dat uw energiehuishouding uit balans is, en wij werken er graag aan mee om die balans weer te herstellen. Zo levert een gewichtsverlies van 5 - 10 kilogram al een flinke gezondheidswinst op!

Wat is de quetelet index (QI)?
Uiteraard is er een verband tussen uw lengte en uw gewicht. Hoe langer iemand is, hoe zwaarder hij mag wegen, en omgekeerd! De precieze verbanden en marges daartussen zijn door L.A.J. Quetelet in 1842 in kaart gebracht. In de grafiek hoeft u slechts twee punten, die betrekking hebben op uw lengte en uw gewicht, met elkaar te verbinden om na te gaan of uw gewicht in orde is. De waarde van de QI voor mannen en vrouwen is gelijk. Er is sprake van een goed gewicht indien de QI 20-25 bedraagt.

QI 25 –30: overgewicht
QI boven 30: vetzucht (obesitas)

Bij toepassing van de QI bij patiënten met lymfoedeem, zal de QI vaak hoger uitvallen. Dit komt door het lymfoedeem en niet altijd door puur overgewicht. Het bepalen van de QI zegt dus ook niet alles en moet gecombineerd worden met een goede voedingsanamnese, bepaling van de mate van "energiegebruik en de lichamelijke inspanning" en een inventarisatie van de gewichtsontwikkeling van de afgelopen jaren.

Is een zoutbeperkt dieet bij lymfoedeem zinvol?
Normaal gesproken wordt in ons lichaam de vochtbalans automatisch in evenwicht gehouden door de met name de nieren. Als het lichaam echter vocht vasthoudt wordt spreken we van "oedeem". Ook bij lymfoedeem is zeker in de beginfase, veel oedeem aanwezig. De inname van (natrium)zouten heeft invloed op de vochtbalans. Als u zichzelf een zoutbeperkte (natriumbeperkte) voeding oplegt dan verliest uw lichaam extra vocht. Omdat bij lymfoedeem niet zozeer het vocht vasthouden het probleem is, maar vooral de vochtafvloed, wordt bij lymfoedeem meestal geen zoutbeperking geadviseerd. Dit is dezelfde reden waarom het gebruik van plaspillen ("diuretica") ZINLOOS is bij de behandeling van lymfoedeem. Bio-actieve stoffen. Bio-actieve stoffen zijn natuurlijke verbindingen van plantaardige oorsprong die een naar men zegt een gezondheidsbeschermende of gezondheidsbevorderende werking voor de mens kunnen hebben. Deze stoffen worden vooral genoemd in verband met kanker en hart-en vaataandoeningen. Voorbeelden van enkele bio-actieve stoffen zijn:

  • Carotenoïden; deze stoffen komen voor in geel en oranje gekleurde soorten groenten en fruit
  • Flavonoïden; deze stoffen komen voor in thee, rode wijn, appels en uien
  • Selenium; deze stof komt voor in eieren, melk-en graanproducten

Er is tot op heden wetenschappelijk nog onvoldoende bewijs om de veronderstelde werking van bio-actieve stoffen in een voedingsadvies op te nemen. Dit geldt ook voor het gebruik van deze stoffen bij lymfoedeem. Heel recent zijn aanwijzingen gevonden dat selenium misschien een positieve bijdrage kan leveren bij patiënten met lymfoedeem van de arm in combinatie met intensieve lymftherapie.

"Functional foods"
Tegenwoordig treft u in de supermarkt steeds meer producten aan met een toegevoegde voedingswaarde. Omdat deze markt heel erg in beweging is, treft u deze zogenaamde functional foods onder steeds andere merknamen aan
Enkele voorbeelden zijn:

  • Antioxidanten; vruchtensap met extra vit. C om de opname van ijzer te bevorderen
  • Pre-en probiotica; zuivelproducten met speciale bacteriën voor de darmwerking
  • Van deze stoffen is tot nog toe geen wetenschappelijk bewijs dat ze bijdrage leveren aan een gezondere voeding in het algemeen. In relatie met lymfoedeem bestaat er dan ook geen noodzaak om deze voedingssupplementen toe te voegen aan de dagelijkse voeding

Werkzaamheden diëtisten bij behandeling lymfoedeem
Voor de behandeling van lymfoedeem bestaan er geen speciale diëten. Wel is bij de lymfoedeem een gezonde, uitgebalanceerde voeding essentieel met name in relatie tot het (over)gewicht en de mate van lichamelijke inspanning en dagelijkse activiteiten. Bij alle patiënten die door de Lymfoedeem Werkgroep Drachten worden opgenomen in de lymfkliniek van ziekenhuis Nij Smellinghe voor intensieve, klinische behandeling een uitgebreide voedingsanamnese afgenomen. Bij deze voedingsanalyse wordt met name gekeken naar het gewicht, wordt de quetelet index bepaald en wordt gekeken over er sprake is van een evenwichtige, uitgebalanceerde voeding in relatie tot de lichamelijke activiteiten die een patiënt onderneemt. In onze praktijk blijkt er vaak een noodzaak tot extra uitleg en advies. Bij de geïntegreerde behandeling van lymfoedeem vormt deze aandacht voor voeding en gewicht een belangrijk onderdeel van de gehele lymfoedeembehandeling.

Ook bij patiënten die poliklinisch worden behandeld dient aandacht besteed te worden aan voedingsaspecten. Hiertoe kunt u de hulp inroepen van een gediplomeerde diëtist. Voor nadere informatie over nut en noodzaak van alle genoemde producten kunt u terecht bij uw diëtist.

Waar vindt u een diëtist?
Een persoonlijk voedingsadvies geeft uw diëtist: hij of zij zal altijd naar uw eet- en leefgewoonten vragen en daar wordt het voedingsadvies precies op afgestemd. U kunt op de volgende manieren in contact komen met een diëtist:

  • Bij de kruisvereniging of thuiszorgorganisatie
  • In het ziekenhuis
  • Bij diëtisten met een eigen zelfstandige praktijk
    Voor nadere informatie via het internet geeft de Nederlandse Vereniging van Diëtisten u alle gewenste informatie op hun website: www.nvdietist.nl

Aanvullende informatie over voeding

Voor algemene informatie over gezonde voeding kunt u kijken op de website van het voedingscentrum: www.voedingscentrum.nl

Bron: Lymfoedeem Werkgroep Drachten

Het lymfestelsel

Naast het bloedvatenstelsel heeft het lichaam een tweede vaatstelsel: het lymfestelsel. Zoals er bloed door de bloedvaten stroomt, stroomt er lymfe door het lymfestelsel.

b9356327-3283-5ab1-827d-c5371350bcd0Lymfe, ook wel weefselvocht genoemd, bevat ongeveer dezelfde bestanddelen als bloedplasma maar heeft een hogere concentratie eiwitten. Terwijl de bloedvaten bloed aanvoeren naar en afvoeren van de organen, is het lymfestelsel alleen een afvoerend systeem. Het begin als het ware “blind” in de weefsels en de grote lymfvaten bevatten kleine spiertjes die kunnen samentrekken.

Op het kruispunt van grote lymfevaten bevinden zich lymfeknopen. De lymfeknopen liggen dichtbij organen, en worden ook wel klieren genoemd. In de hals, de oksels en de liezen bevinden zich grote concentraties van lymfklieren. De klieren filteren de lymfe en halen er lichaamsvreemde stoffen uit. Doordat het lymfestelsel en de bloedbaan met elkaar in contact staan, komen deze lichaamsvreemde stoffen in de bloedbaan terecht. Via de bloedbaan worden ze uitgescheiden door het lichaam.

De lymfeklieren zijn de zuiveringsstations van het lymfestelsel. Ziekteverwekkers, zoals bacteriën en virussen, worden onschadelijk gemaakt. Verder filteren lymfeklieren afvalstoffen uit de lymfe. Daarnaast hebben lymfklieren een belangrijke functie bij de actieve afweer en allergie ontwikkeling door witte bloedlichaampjes. Lymfeklieren bevinden zich op verschillende plaatsen in het lichaam. Op sommige plaatsen is een groep lymfeklieren te vinden: een lymfeklierpakket. Behalve in de lymfeklieren bevindt lymfeweefsel zich ook in andere organen. Onder andere in:

  • De keelholte
  • De luchtwegen
  • De milt
  • De wand van de darm
  • Het beenmerg

19fe6a32-e408-5067-88fa-8a7ad2f78c23

Lymfeklierpakketten:
A. In de hals
B. In de oksels
C. Langs de luchtpijp
D. Bij de longen
E. Bij de darmen en achterin de buikholte
F. In de bekkenstreek
G. In de liezen

Bronnen: Folder Lymfoedeem bij Kanker, KWF Kankerbestrijding