Expertisecentrum voor lymfo-vasculaire geneeskunde

Lipoedeem

Wat is lipoedeem?
Lipoedeem betekent letterlijk ‘vetzwelling’. Het is een chronische aandoening van het vetweefsel, vrijwel uitsluitend voorkomend bij vrouwen. Bij lipoedeem is er sprake van een ongelijkmatige vetverdeling over het lichaam. Omdat er niet echt sprake is van oedeem is de term lipohypertrofie meer op zijn plaats. De afwijking komt voornamelijk voor aan het onderlichaam, soms ook aan de armen. Vaak worden nog andere klachten gezien zoals moeheid, pijn bij aanraking van de huid en snelle overbelasting.

Hoe ontstaat lipoedeem?
De oorzaak van lipoedeem is niet bekend. Erfelijke factoren spelen vaak een rol. Naast de abnormale vetverdeling zijn er aanwijzingen dat er soms ook sprake is van een verminderde afvoer van weefselvocht (lymfe) in combinatie met verslapping van het bindweefsel. Daardoor kan in de loop der tijd een combinatie ontstaan van lipoedeem en lymfoedeem, ook wel lymfo-lipoedeem genoemd.

Tevens is er vaak sprake van een zwak houdings- en bewegingsapparaat waarbij de banden (enkels, voeten, knieën) zwak zijn. Fysiotherapeutisch onderzoek wijst vaak verminderde spierkracht uit, zwakke gewrichten en steunweefsel en soms doorgezakte voeten. Factoren die lipoedeem negatief beïnvloeden zijn:

  • aanleg tot overgewicht / vetzucht
  • te grote calorische intake ('verkeerder voeding')
  • hormonale factoren
  • lang zitten of staan
  • te weinig spierarbeid
  • warmte
  • aanwezigheid van lymfoedeem/veneus oedeem
  • veranderd zelfbeeld

Wat zijn de verschijnselen?
Lipoedeem wordt meestal zichtbaar aan het eind van de puberteit, vooral aan de onderbenen, heupen, dijen, binnenkant van de knieën en in mindere mate de onderarmen. Opvallend is het ontbreken van zwelling aan de hand- en voetrug, iets dat wel aanwezig is bij lymfoedeem en veneus oedeem.

Bij lipoedeem voelt de huid de eerste jaren zacht aan, in de loop der tijd kunnen, vooral als er sprake is van overgewicht, veranderingen in het onderhuidse vetweefsel optreden. De huid wordt dan stugger en onregelmatiger, vooral als er sprake is van overgewicht. Als gevolg hiervan kan er zwelling ontstaan die wel door vocht wordt veroorzaakt.

In tegenstelling tot andere vormen van oedeem kunnen bij lipoedeem geen deukjes in de huid worden gedrukt. Bij lipoedeem kunnen aan de dijbenen fijne putjes ontstaan, in de volksmond "sinaasappelhuid" of "cellulitis" genoemd. Door een verhoogde kwetsbaarheid van de haarvaatjes in het vetweefsel kunnen bloeduitstortingen eerder optreden. Een koud gevoel, vooral van de onderbenen, is een veel gehoorde klacht.

Lipoedeem moet worden onderscheiden van lymfoedeem. Bij lymfoedeem is pijn een weinig voorkomende klacht. Lymfoedeem begint meestal eenzijdig, lipoedeem altijd tweezijdig. Bij lymfoedeem treedt tevens zwelling op van de voet (hand), bij lipoedeem niet. Een bloeduitstorting na een klein letsel treedt bij lymfoedeem zelden op.
Lipoedeem vormt voor veel vrouwen een zware psychische belasting met vooral gevoelens van schaamte. Het altijd dragen van broeken is hiervan een duidelijk signaal.

Wat zijn de klachten?
Vrijwel alle patiënten klagen over een pijnlijk, gezwollen gevoel in het aangedane deel van de benen. De huid, vooral van de scheenbenen is erg gevoelig, vooral voor druk van buitenaf ("pijn bij het dragen van steunkousen"). Een koud gevoel, vooral van de onderbenen, is een andere veel gehoorde klacht. De klachten nemen in de loop van de dag toe, vooral bij warmte. Deze variant is wel beschreven als het Lipoedeem van Allen-Hinze. Een andere veel gehoorde klacht is moeheid en dat lichamelijke inspanning moeilijk is.
Overigens is men zich dat vaak niet bewust en vindt men zelf dat de spieractiviteit ruim voldoende is. Na lang staan en/of zitten kan aan het eind van de dag enige zwelling van de voeten optreden. Hoog leggen van het been doet bij lipoedeem de klachten niet afnemen. Langer bestaand lipoedeem en overgewicht kunnen een extra belasting betekenen van de gewrichten. Daardoor komen voet-, knie- en heupklachten bij lipoedeem vaker voor dan bij gezonde personen.
Alleen goede lichamelijke inspanning, oefeningen, actief zijn en een goed dieet waarbij voedsel inname en verbranding in evenwicht zijn, kan een patiënt deze bijkomende klachten proberen te voorkomen of te beperken. Vaak komt men in een negatieve spiraal waardoor juist veel spierzwakte en overgewicht kunnen ontstaan, waardoor een lipoedeem verergert.

Welk onderzoek wordt er gedaan?
Het is zeer belangrijk dat er een goede diagnose wordt gesteld, juist omdat de behandeling van lymfoedeem en lipoedeem erg verschillen. Bij het onderzoek in Ziekenhuis Nij Smellinghe wordt aandacht besteed aan de volgende factoren:

  • anamnese en lichamelijk onderzoek
  • zorgvuldige, objectieve fysiotherapeutisch onderzoek inclusief spierkrachtmeting
  • hormonaal onderzoek
  • eventueel voedingsanalyse
  • eventueel lymfe- en vaatonderzoek

Wat is de behandeling?
Behandeling van lipoedeem is geen eenvoudige zaak. Laat u goed informeren en voorlichten en overtuigt u ervan dat er goed onderzoek (inclusief vaatonderzoek!) naar uw klachten heeft plaatsgevonden en dat de goede diagnose is gesteld. Een multidisciplinaire beoordeling en advies kan van veel waarde zijn om alle aspecten van lipoedeem voldoende aandacht te geven. Aangezien het ontstaan van lipoedeem niet kan worden voorkomen zal de behandeling dan ook mede gericht moeten worden op factoren die lipoedeem negatief beïnvloeden:

  1. Let op voor het ontstaan van overgewicht. Toename van vet op de plaatsen van lipoedeem zal door een dieet niet meer verdwijnen. Volg bij overgewicht een dieet om toename te voorkomen. Bij een normaal lichaamsgewicht heeft afvallen geen effect op het lipoedeem.
  2. Zorg voor voldoende lichaamsbeweging (fietsen, zwemmen, fitness e.d.). Vaak is een patiënt zich niet bewust van de verminderde spierkracht. Beweegrichtlijnen 2017
  3. Draag overdag zo nodig aangemeten steunkousen om extra vochtvorming tegen te gaan en afvoer van lymfe te bevorderen. Steunkousen zijn altijd nodig als er tevens sprake is van lymfoedeem en/of veneus oedeem bijvoorbeeld na een trombosebeen. Steunkousen bij lipoedeem zullen in het begin vrijwel altijd als pijnlijk worden ervaren.
  4. Medicijnen hebben geen enkel effect. Gebruik van plastabletten kan zelfs extra risico's opleveren. Ook het gebruik van allerlei apparaten die in kranten en tijdschriften worden aangeboden om overtollig vet en cellulitis te behandelen is zinloos. Uw vet en putjes blijven, uw geld verdwijnt.
  5. Chirurgische behandeling in de vorm van wegzuigen van vet (liposuctie), bijvoorbeeld rond de knie of het onderbeen wordt niet of nauwelijks toegepast en kan beschadiging van lymfbanen en dus indirect lymfoedeem tot gevolg hebben. Soms is er wel een indicatie voor wegzuigen. Dit kan dan het beste in een multidisciplinair behandelprogramma plaatsvinden en in een centrum dat ervaring heeft met alle vormen van behandeling van lipoedeem en lymfoedeem.
  6. In sommige gevallen kan psychosociale hulp bijdragen aan het veranderen van een zelfbeeld.
  7. Langdurige follow-up, begeleiding, objectieve effectmeting (zowel omtrek, gewicht en spierkracht) en zorgvuldige documentatie om te kijken of een behandelplan effectief is. Dit kan zowel gebeuren door uw arts, fysiotherapeut en/of huidtherapeut.

Richtlijn lipoedeem
Om de kwaliteit van zorg rondom patiënten met lipoedeem te verbeteren is de multidisciplinaire richtlijn lipoedeem opgesteld. Deze richtlijn dient als leidraad vaar de dagelijkse praktijk.

Een afspraak maken?
Om een afspraak te maken voor het lipoedeemtraject in ziekenhuis Nij Smellinghe heeft u een aan het Expertisecentrum gerichte verwijsbrief nodig van uw specialist met een duidelijke vraagstelling/motivering. Met een verwijzing van de huisarts kunnen wij geen afspraak voor u maken; de zorg wordt dan niet vergoed door uw zorgverzekeraar.

Ook vragen wij u om vooraf informatie over uw medische voorgeschiedenis op te sturen.

Voor meer informatie over de aanmelding kunt u bellen met het secretariaat van het Expertisecentrum. Dit is bereikbaar van maandag tot en met vrijdag van 9.00 tot 12.00 uur op telefoonnummer (0512) 588 818. Wij schrijven u dan in en sturen u een informatiebrief.