Nij Smellinghe

“Kwetsbare ouderen in het ziekenhuis�

Een project dat per 1 december 2004 van start gaat in Nij Smellinghe. Het onderwerp heeft alles te maken met de toename van het aantal ouderen, meer mensen worden oud en ouderen worden ouder.

Zij zullen steeds vaker een beroep doen op de gezondheidszorg. In algemene ziekenhuizen vormen ouderen dan ook een aanzienlijk deel van de patiëntenpopulatie. In Nederland ligt het percentage mensen 75 jaar en ouder op 6,2%. Het percentage opnames 75 jaar en ouder ligt landelijk gemiddeld op 16%. In Nij Smellinghe was dat in 2003 18%. Het ziekenhuis vervult dus een belangrijke en steeds belangrijker rol bij het verlenen van zorg aan ouderen. Steeds vaker gaat het om zorg voor kwetsbare ouderen.

---

Wat is kwetsbaarheid?

Kwetsbaarheid (frailty) wordt wel gedefinieerd als de afname van de reservecapaciteit waardoor relatief kleine veranderingen in het interne of externe milieu grote gevolgen hebben voor het lichamelijke en geestelijke functioneren. Hoewel een precieze leeftijdsgrens moeilijk is aan te geven, betreft het hier mensen van rond de 75 jaar en ouder, waarbij sprake is van een combinatie van de volgende factoren:

• Meerdere ziekten tegelijk;
• Storingen of tekortkomingen in de dagelijkse levensverrichtingen (wassen, kleden, e.d.);
• Neiging tot blijvende hulpbehoevendheid en afhankelijkheid van zorg;
• Instabiel lichamelijk, psychisch en sociaal evenwicht.

De gevolgen van kwetsbaarheid voor de patiënt

Voor alle mensen geldt dat opname in een ziekenhuis een ingrijpende gebeurtenis is. Diagnostiek, behandeling, operatieve ingrepen, de confrontatie met zieke medepatiënten.

Maar ook (tijdelijk) verlies van zelfstandigheid, het losgerukt zijn uit de vertrouwde omgeving en onzekerheid over het herstel. Al deze zaken maken dat de ziekenhuisopname veel indruk maakt. Voor jongvolwassenen geldt dat ook, maar hun herstellend en aanpassend vermogen en het feit dat de te behandelen aandoening vaak het enige gezondheidsprobleem is, maakt dat de opname een tijdelijke verstoring is.

Er is een aanzienlijke categorie waarvoor dat niet geldt. We noemen dat de kwetsbare ouderen.

Ongeveer 40-50% van ouderen (75+) die opgenomen worden in het ziekenhuis zullen in meer of mindere mate kwetsbaar zijn. Voor kwetsbare ouderen kan een opname in het ziekenhuis de reden zijn dat zij uit hun evenwicht raken met:

• Een hoger risico om complicaties te krijgen;
• Verlies van autonomie;
• Afhankelijk van zorg worden;
• Langer opgenomen worden;
• Wellicht niet meer naar huis terug te kunnen;
• Overlijden.

De kans is groot dat de patiënt niet op het gezondheidsniveau en/of functioneringsniveau van voor de opname terug komt.

In tegenstelling tot jongere volwassenen, waar alles in het teken van volledige genezing staat, is voor deze groep patiënten handhaving van kwaliteit van leven het hoogste goed.

De gevolgen van kwetsbaarheid voor Nij Smellinghe

Door het toenemend aantal ouderen dat een beroep doet op de gezondheidszorg krijgt Nij Smellinghe ook steeds meer met in het ziekenhuis opgenomen kwetsbare ouderen te maken.

Een probleem dat speelt bij de opname van ouderen is dat in het ziekenhuis een klimaat heerst van hoge turn-over, snelle diagnostiek en behandeling en versnippering van zorg door vergaande specialisatie. Voor de kwetsbare oudere patiënt bij wie het herstel langer duurt en vaak onvolledig is, is dit geen goed passend systeem.

De neergaande spiraal betekent voor de verpleegkundige een steeds groter wordende zorgvraag, en dus een extra belasting.

Daarnaast zijn verpleegkundigen (nog) niet goed toegerust voor de verpleging van deze groep ouderen en hun specifieke problematiek. Deels zijn zij onbekend met de specifieke (potentiële) problemen van deze ouderen tijdens opname. Deels is de tijd die de zorg vraagt vaak een grote aanslag op de totaal beschikbare tijd en wordt binnen de hectiek van de verpleegafdeling als een grote belasting ervaren. Omdat er veelal slechts geringe verbeteringen zichtbaar zijn ervaren verpleegkundigen de zorg als weinig bevredigend.

Vanuit de wetenschappelijke literatuur is bekend dat vroegtijdige geriatrische interventie, bij oudere in het ziekenhuis opgenomen patiënten, een beter genezingsproces tot gevolg heeft. Betrokken patiënten blijven zelfstandiger wat tot een verkorting van de ligduur kan leiden en minder vaak ontslag naar een verpleeg- of verzorgingshuis.

Naar aanleiding van de geschetste problematiek is duidelijk dat er behoefte bestaat aan het ontwikkelen van een plan van aanpak dat aansluit op de problematiek van de kwetsbare oudere. Hiervoor moet gedacht worden aan vroegtijdige signalering van de mate van kwetsbaarheid van de oudere patiënt door het inventariseren van de problemen en het tijdig inroepen van de deskundigheid van de klinische geriatrie.

Sinds 1996 werken de Friese ziekenhuizen samen in het Netwerk Geriatrie Friesland. Dit is een samenwerking tussen het centrum klinische geriatrie van de zorggroep Noorderbreedte en de geriatrieteams van de overige Friese ziekenhuizen. Het centrum klinische geriatrie heeft medio 2002 het ‘plan van aanpak voor kwetsbare ouderen’ ontwikkeld in samenwerking met het Noordelijk Centrum voor Gezondheidsvraagstukken en het Academisch Ziekenhuis Groningen. In het MCL (Medisch Centrum Leeuwarden) is het inmiddels ziekenhuisbreed ingevoerd.

Op basis van de resultaten heeft zorgverzekeraar ‘de Friesland’ een bedrag beschikbaar gesteld om het ook in de andere Friese ziekenhuizen in te voeren.

In de Tjongerschans Heerenveen is het project eind april ’04 van start gegaan. Nu volgt ziekenhuis Nij Smellinghe Drachten en later zal Sneek volgen.

Het ‘plan van aanpak voor kwetsbare ouderen’ bestaat uit het vroegtijdig vaststellen van de kwetsbaarheid van een patiënt d.m.v het voorleggen van een vragenlijst, de Groninger Frailty Indicator (GFI), gevolgd door consultatie door de verpleegkundige van het geriatrieteam.

De Groninger Frailty Indicator (GFI)

De Groningen Frailty Indicator zal gebruikt gaan worden om kwetsbare ouderen in beeld te krijgen. Het is een vragenlijst, welke dient om kwetsbaarheid bij ouderen vast te stellen. Het bevat 15 vragen die betrekking hebben op de volgende domeinen van kwetsbaarheid:

Mobiliteit/ADL:     

Afname van de mobiliteit (door evenwichtsstoornissen, vallen , krachtsverlies of artrose), heeft grote gevolgen voor de zelfredzaamheid.

Cognitie:     

Geheugenstoornissen, verminderd vermogen tot het plannen en uitvoeren van handelingen, trager begrip, desoriëntatie.

Waarneming:     

Achteruitgang van visus en gehoor met als gevolg communicatieproblemen, sociale isolatie, desoriëntatie.

Voedingstoestand:     

Gewichtsverlies is een belangrijke determinant van kwetsbaarheid. >10% gewichtsverlies in de afgelopen 6 maanden geeft een grotere kans op sterfte, dan bij mensen waarbij dit niet het geval is.

Co-morbiditeit:     

Aanwezigheid van meerdere (chronische ziekten) en daaraan gerelateerde polyfarmacie.

Sociale toestand:     

Afwezigheid van een sociaal netwerk, weinig sociale contacten, ervaren eenzaamheid.

Psychische toestand:

Somberheid, depressiviteit maken dat ouderen minder goed met veranderingen kunnen omgaan, en dus ook belangrijk voor het vaststellen van kwetsbaarheid.

Daarnaast is er een vraag toegevoegd betreffende acute verwardheid (delier) tijdens eerdere ziekenhuisopnames met als doel het tijdig herkennen van en interveniëren bij een opnieuw te verwachten delier.

Het is de bedoeling dat alle patiënten van 75 jaar en ouder binnen 24 uur na opname door de afdelingsverpleegkundige worden gescreend op verhoogde kwetsbaarheid d.m.v. het invullen van de GFI.

De vragen hebben betrekking op de situatie voor opname. Als de patiënt niet in staat is om de vragen te beantwoorden worden ze voorgelegd aan de directe naaste. Bij een score van 4 of hoger (max. 15) is sprake van een mate van kwetsbaarheid. De vraag betreffende verwardheid tijdens eerdere opnames heeft een aparte status, als die positief wordt beantwoord is er altijd sprake van kwetsbaarheid.

Consultatie door verpleegkundig consulent

De verpleegkundig consulent stelt bij geconstateerde kwetsbaarheid (score 4 of meer op de vragenlijst) de identiteit en de mate van die kwetsbaarheid vast. Zij bezoekt zo snel mogelijk de verpleegafdeling voor verdere analyse. Daartoe spreekt zij met de patiënt en eventuele naasten en raadpleegt zij het verpleegkundig en medisch dossier. Het streven is de gesignaleerde kwetsbaarheid van de patiënt door passende interventie van de verpleegkundig consulent geriatrie te beperken en (geriatrische) complicaties te voorkomen. Dit gebeurt door het geven van adviezen met betrekking tot de zorg, die een plaats moeten krijgen in het zorgplan. Indien nodig zal de verpleegkundig consulent de hoofdbehandelaar van de betrokken patiënt adviseren om de klinisch geriater te consulteren. Er zullen vervolgconsulten plaatsvinden om de interventies te evalueren en waar nodig bij te stellen.

Wekelijks zullen de gescreende kwetsbare patiënten door de verpleegkundig consulent besproken worden met de klinisch geriater tijdens het consultenoverleg.

Het project heeft een verpleegkundig karakter. Een belangrijke rol speelt de afdelingsverpleegkundige. Zij zijn 24 uur per dag aanwezig, zij zien, zij nemen waar en dragen zorg voor de zorg, kortom zij zijn de spil. Het gaat om interventies op verpleegkundig niveau en eventueel interventies van andere disciplines m.b.t. de zorg van de kwetsbare oudere. Te denken valt aan de fysiotherapie, de diëtetiek, verpleegkundig consulent psychiatrie, activiteitenbegeleiding en/of mogelijk andere (para) medici.

Stand van zaken

In het kader van het project is ondertussen de formatie geriatrieverpleegkundige uitgebreid met 0,6 FTE voor 10 maanden.

Er is een stuur- en projectgroep opgericht. Er zal een scholingsprogramma opgesteld worden voor alle betrokken verpleegkundigen.

Het project gaat starten op de chirurgische afdeling A1, later gevolgd door andere relevante afdelingen, zodat het ziekenhuisbreed ingevoerd wordt.

De streefdatum voor de start is 1 november.

Conclusie

Concluderend kunnen we zeggen: we willen bereiken dat met de invoering van de Groninger Frailty Indicator kwetsbaarheid vroegtijdig vastgesteld wordt bij patiënten van 75 jaar en ouder. Door vroegtijdige signalering kunnen mogelijk complicaties, ontstaan als gevolg van kwetsbaarheid, voorkomen worden, waardoor zelfstandigheid en autonomie niet verloren gaan. Ook willen we een toestand van acute verwardheid als gevolg van kwetsbaarheid voorkomen of vroegtijdig herkennen.

Het toepassen van passende interventies leidt tot verbetering van kwaliteit van zorg, alsook behoud, mogelijk zelfs verbetering van kwaliteit van leven.

Het heeft positieve effecten voor de patiënt en zijn omgeving, voor de verpleegkundige en andere betrokken hulpverleners en het ziekenhuis.

Joukje Andela, Geriatrieverpleegkundige

Laatste wijziging: 22 Januari 2007